به گزارش پایگاه فرهنگی تبلیغی رسالات به نقل از تسنیم، تربیت کودک به ویژه در سنین قبل از دبستان از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. بسیاری از والدین نسبت به لجبازی یا عدم حرف شنوی فرزند خود در این سن گلایه مند هستند و گاه روش های به کار گرفته شده برای تربیت کودک نامناسب است و عمدتاً والدین با پرخاش تلاش می کنند تا کودک را از انجام کاری که نامناسب است، بازدارند.
برای آگاهی از روش های تربیت کودک، سن طلایی تربیت و نگاه اسلام به تربیت فرزند با حجت الاسلام ابراهیم اخوی مشاور کودک و نوجوان و مدیر مرکز مشاوره و راهنمایی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) گفت و گو کردیم.
ممکن است والدین اطلاع کافی از روش های تربیتی کودک در سنین مختلف نداشته باشند، به ویژه اطلاع آن ها از نگاه اسلام به تربیت کودک ممکن است بسیار کم باشد. دین اسلام به تربیت کودک چه نگاهی دارد؟
از نگاه دین اسلام برای تربیت فرزند تا 20 سالگی فرصت وجود دارد و سن تربیت به سه دوره تقسیم می شود در حقیقت پروسه تربیت طولانی مدت و در سه دوره هفت ساله تعریف شده است و یک پرونده 20 ساله دارد.
آموزه های دینی مطابق با رشد کودک و نوجوان و تحول روانی او برنامه هایی را پیشنهاد داده است به عنوان مثال در هفت سال اول کودک باید آقایی کند و والدین موظفند زمینه هایی را فراهم کنند که تربیت پذیری در کودک ایجاد و آمادگی برای طی مسیر تربیت فراهم شود و بر همین اساس آموزش مستقیم جدی در این دوره وجود ندارد.
برخی والدین می گویند کودک سه یا چهار ساله آن ها لجباز است اما باید توجه داشت که لجبازی از خصلت های طبیعی در این سن است که نتیجه آن رسیدن به خودباروی است. به عنوان مثال اگر کودک اصرار دارد خودش به داخل لیوان آب بریزد، اما والدین مانع شوند، در حقیقت مانع توانمندی او شده اند.
در هفت سال اول زندگی زمینه سازی برای تربیت شکل می گیرد در هفت سال دوم تربیت به شکل جدی تر پیش می رود اما در این دوره خانواده ها تمرکز جدی بر مسائل تحصیلی دارند در حالی که رشد فرزند همه جانبه است. اگر هفت سال دوم به خوبی پیش برود، توصیه زیبای دین را در هفت سال سوم شاهد خواهیم بود که می گوید: «از نوجوان به عنوان مشاور استفاده کنید». یعنی والدین آن چه را به او آموزش داده اند در این دوره مشاهده خواهند کرد، اگر ادب یا مدیریت خویشتن را به او آموخته باشند در این دوران آن را مشاهده خواهند کرد.
برخی والدین برای تربیت فرزند خود عجله دارند و تصور می کنند در سن چهار یا پنج سالگی باید به او نکات تربیت را بیاموزند و اگر این زمان را از دست بدهند شخصیت کودک شکل گرفته است و نمی توان کاری انجام داد.
عجله در تربیت یا تأخیر در آن صحیح نیست. در هر دوره تربیتی سهمی را شاهد هستیم. سهم والدین در اثرگذاری در دوره سنی قبل از بلوغ 80 درصد است چون کودک وضعیت دیگرپیروی را دارد و اگر این فرصت را از دست بدهند، اثربخشی والدین در دوران بعد از بلوغ بسیار اندک است.
در برخی موارد شاهد هستیم که والدین برای تربیت کودک عجله میکنند و میخواهند تمام موارد را در سنین سه یا چهار سالگی به او آموزش دهند و در دوره نوجوانی تربیت را بی خیال می شوند، یا این که هفت سال نخست زندگی بی تفاوت هستند و می خواهند از دوران نوجوانی برای تربیت اقدام کنند که هر دو مورد اشتباهی بزرگ است.
تربیت در سنین قبل از هفت سال غیر مستقیم است
از دیدگاه اسلام دوران طلایی تربیت از چه سنی شروع می شود؟
فاز نخست تربیت کودک، دوران مقدمه چینی و گذراندن پیش نیازهایی است که والدین و فرزندان در کنار هم آن را طی می کنند در این دوره که هفت سال نخست زندگی را شامل می شود، روش های غیرمستقیم برای تربیت کودک به کار گرفته می شود و والدین در رفتار، گفتار و مدیریت هیجانات، الگویی کامل برای کودک هستند.
والدین باید توجه داشتند باشند که تا قبل از هفت سالگی تربیت با ابزارها و روش های غیرمستقیم مانند بازی یا قصه انجام شود و آموزش های مستقیم مانند ادب اجتماعی و آموختن قواعد و قوانین باید محدود باشد.
در هفت سال نخست، باید به شیوه ای با کودک رفتار شود که به مربیان تربیتی یعنی والدین اعتماد کند تا مسائلی که به او آموزش داده شده است در آینده تکمیل شود. به عنوان مثال والدین در مواجهه با کودکی که رفتارهای بی ادبانه دارد از طریق آموزش های غیرمستقیم مانند قصه گویی برای تقبیح رفتار زشت اقدام کنند. از سوی دیگر در نحوه رفتار خود نیز دقت فراوان داشته باشندT چرا که کودک در این سن به شدت، تحت تأثیر رفتار والدین است و اگر مشاهده کند پدر و مادرش به بزرگترها احترام می گذارند، این رفتار در او نهادینه می شود.
هفت سال نخست زندگی همانند حرکت هواپیما بر روی باند برای پرواز است. بازی، قصه و اعتماد سازی، روش های غیرمستقیم برای تربیت کودک است. وقتی این مرحله با موفقیت طی شد در مرحله بعد نیزمی توان شاهد موفقیت در تربیت کودک بود.
شخصیت دهی به کودک در کنار قاطعیت والدین در هفت سال دوم
هفت سال دوم زندگی مرحله دوم یا دوران تعدی و تربیت است، در این مرحله رشد ذهنی و روانشناختی کودک کامل تر می شود و رسانه، مدرسه و جامعه نیز در رفتار او تأثیرگذار خواهند بود و تاکید بر این است پدر و مادر با قاطعیت و در کنار محبت، برای اصلاح شخصیت کودک اقدام کنند.
مؤلفه های قاطعیت، اقتدار، محبت و صمیمت و کرامت در هفت سال دوم زندگی برای تربیت مدنظر است؛ یعنی والدین علاوه بر شخصیت دهی به کودک باید قوانین و آموزه هایی را برای او تعریف کنند، قوانینی هم چون تعیین ساعت خواب و بازی.
در کنار قاطعیت، والدین باید در اوج صمیمیت همراه فرزند خود باشند و استفاده از این روش منجر می شود تا شخصیت کودک به شیوه ای مناسب شکل بگیرد و اگر مزاحم هایی مانند رسانه ها، محیط های نامناسب، ناهمانگی والدین و ناسازگاری آن ها کنترل شود، در دوره سوم تربیت انتظار می رود محصول اولیه برداشت شود و به اصطلاح دین، فرزند به درجه وزارت و مشاور برسد.
فرزند ماکتی از والدین در هفت سال سوم تربیت
اگر فاز اول و دوم تربیت به خوبی طی شود و فرزند آموزه ها را به خوبی فرا بگیرد، در فاز سوم یعنی نوجوانی، ماکتی از پدر و مادر است و همانند آن ها مسئولیت ها را قبول و شخصیت اولیه ای را برای خود احساس می کند. در حقیقت در این دوران فرزند مصداق کوچکی از والدین است و از جهت رشد فکری و شناختی به حدی رسیده که بتوان با او مشورت کرد.
تربیت مناسب فرزند این نتیجه را به همراه دارد که او می داند با چه استانداردها و معیارهایی باید زندگی کند، پیوندهای معنوی چه جایگاهی در زندگی دارند و ضعف ها و قوت های خود را شناسایی می کند. اگر والدین در سه دوره هفت ساله تربیت فرزند موفق باشند، می توانند ثمره آن را مشاهده کنند و پس از این دوران دیگر نمی توان تأثیری بر روی شخصیت فرزند داشت.
جوانی که از جهت سنی مستقل شده نمی تواند تحت تاثیر والدین باشد و تاثیرپذیری نوجوانان بسیار کمتر از والدین است، اما در هفت سال نخست هر حرفی که پدر و مادر می گویند را می پذیرد.
برای آموزش نکات دینی و حریم میان محرم و نامحرم از چه سنی باید کودک را آموزش داد؟
یکی از تکنیک های خوب تربیت دینی این است که دو سال قبل از رسیدن به سن تکلیف، فرزند را برای ورود به این مرحله آماده کرد. بنابراین والدین توجه داشته باشند که پسربچه 10 ساله نمی تواند به آسانی در مجالس زنانه رفت و آمد کند و باید این مسائل را به او آموزش داد. حریم سازی برای کودک در هفت سال نخست زندگی بسیار مهم است و نتیجه آن را می توان در آینده مشاهده کرد.
مرز میان ترسیدن و حساب بردن کودک از والدین چیست؟
با ترساندن موافق نیستیم. تنبیه بدنی مدت هاست از روانشناسی یادگیری حذف شده است، اما حساب بردن به این معنا که قواعد و ضوابطی باشد که فرزند با پیامد رفتار نامناسب آشنا شود، ضروری است. کودک به جای ترسیدن باید از پدر حساب ببرد و این موقعی است که پدر از اقتدار و منطق در کنار هم استفاده می کند.
والدین باید توجه داشته باشند حاضر جوابی کودک یکی از شاخه های پرخاشگری است و اگر هر مسئله ای به صورت افراطی مورد توجه والدین باشد، رفتار ضد آن را در کودک شاهد خواهیم بود. ظرفیت پذیرش یک کودک 10 ساله مشخص است. به عنوان مثال در طول روز سه بار باید در رابطه با بی نظمی به او تذکر داد، اگر تعداد تذکرات و امر و نهی ها زیاد شود شاهد کندی رفتار در کودک خواهیم بود.
بنابراین والدین از برجسته کردن یک رفتار کودک اجتناب کنند و او را زیاد سرزنش نکنند. باید به او گفت: من از تو انتظار بیشتری دارم، و همان گونه که رفتارهای منفی را می بینند، خصلت های مثبت را او را نیز در نظر بگیرند.